Trong lịch sử, những đế quốc vĩ đại như La Mã, Mông Cổ, Tây Ban Nha, Anh… đều từng thống trị một phần lớn thế giới trước khi sụp đổ. Thế kỷ XX chứng kiến sự tan rã hàng loạt của các đế quốc thực dân hải ngoại. Anh mất Ấn Độ (1947), Pháp rút khỏi Đông Dương và châu Phi, Bồ Đào Nha buông tay Angola, Mozambique.
Tuy nhiên, bước sang thế kỷ XXI, vẫn còn hai quốc gia mang dáng dấp đế quốc: Nga và Trung Quốc. Điểm đặc biệt của họ là thuộc địa và vùng ngoại vi nằm liền kề mẫu quốc, khác với các đế quốc hải ngoại xa xôi. Chính điều này khiến họ duy trì đượ cấu trúc đế chế lâu hơn.
Nga – Đế quốc nội lục địa khổng lồ
1.1 Từ Moskva đến Sa hoàng
Đế quốc Nga khởi nguồn từ Đại công quốc Moskva thế kỷ XV, mở rộng dần về phía đông qua Siberia, về phía nam qua Kavkaz, và phía tây tới Đông Âu. Đến năm 1914, lãnh thổ Nga đã đạt hơn 22 triệu km², trải dài 11 múi giờ.
1.2 Liên Xô – đế quốc ý thức hệ
Sau Cách mạng Tháng Mười (1917), Liên Xô ra đời và nhanh chóng mở rộng ảnh hưởng. Không chỉ kiểm soát các nước cộng hòa (Ukraine, Kazakhstan, Baltic…), Liên Xô còn dựng nên khối Đông Âu (Ba Lan, Đông Đức, Tiệp Khắc, Hungary…). Đây là dạng “đế quốc ý thức hệ”, cai trị bằng cả chính trị, kinh tế và quân sự.
Hình minh họa:
Hồng quân Liên Xô tiến vào Berlin năm 1945 – biểu tượng quyền lực đế quốc Xô Viết.
1.3 Nga hiện đại
Dù Liên Xô sụp đổ (1991), Nga vẫn là quốc gia có lãnh thổ lớn nhất thế giới (17 triệu km²). Nhiều vùng đa dân tộc như Chechnya, Dagestan, Tatarstan vẫn bất ổn, phản ánh bản chất “đa dân tộc” kiểu đế quốc.
Chiến tranh với Ukraine (từ 2014 đến nay) cũng cho thấy tham vọng duy trì “vùng đệm” truyền thống của Nga.
Trung Quốc – Đế quốc đa dân tộc
2.1 Nhà Thanh và quá trình mở rộng
Từ thế kỷ XVIII, nhà Thanh chinh phục Tân Cương, Tây Tạng, Nội Mông. Những vùng này vốn là các quốc gia – dân tộc riêng, nhưng bị tích hợp vào lãnh thổ Trung Hoa. Đây chính là mô hình “đế quốc nội lục địa”.
2.2 Trung Quốc hiện đại
Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (từ 1949) tiếp tục duy trì biên giới khổng lồ, kiểm soát chặt chẽ các vùng:
Tân Cương: đa số người Duy Ngô Nhĩ theo Hồi giáo.
Tây Tạng: dân tộc và tôn giáo khác biệt, trung tâm Phật giáo.
Nội Mông: từng là khu vực dân tộc du mục.
2.3 Vấn đề Đài Loan
Đài Loan không nằm dưới sự kiểm soát trực tiếp, nhưng Bắc Kinh coi đây là “phần không thể tách rời”. Đây là thách thức lớn nhất cho tham vọng “toàn vẹn đế quốc” của Trung Quốc.
Ảnh Bắc Kinh và Đài Bắc song song – biểu tượng cho tranh chấp chính trị “Một Trung Hoa”.
Vì sao Nga và Trung Quốc khác biệt với các đế quốc khác?
3.1 Thuộc địa liền kề mẫu quốc
Khác với Anh, Pháp, Bồ Đào Nha có thuộc địa cách xa hàng ngàn km, Nga và Trung Quốc chỉ mở rộng liên tục bằng đất liền. Điều này giúp:
Triển khai quân sự dễ dàng hơn.
Kết nối kinh tế – hành chính trực tiếp.
Hạn chế khả năng thuộc địa “thoát ly” nhờ biên giới tự nhiên.
3.2 Chiến lược kiểm soát
Nga: sử dụng quân sự (Chechnya, Ukraine).
Trung Quốc: kết hợp hạ tầng, kinh tế, đồng hóa văn hóa (đường sắt Tây Tạng, các chương trình giáo dục bắt buộc bằng tiếng Hoa).
Ý nghĩa và Bài học
Đế quốc có thể biến mất, nhưng di sản và tham vọng vẫn còn.
Sự khác biệt về địa lý (liền kề vs xa xôi) quyết định tuổi thọ đế quốc.
Quyền lực cưỡng bức khó duy trì lâu dài nếu không có đồng thuận xã hội.
Nga và Trung Quốc là phép thử: liệu “đế quốc hiện đại” có thể tồn tại trong kỷ nguyên toàn cầu hóa, hay sẽ lặp lại số phận Anh, Pháp?
Putin và Tập Cận Bình – biểu tượng hai đế quốc hiện đại.
Nga và Trung Quốc không phải “đế quốc” theo nghĩa cổ điển, nhưng họ vẫn duy trì mô hình đế quốc nội lục địa với lãnh thổ khổng lồ, dân tộc đa dạng và chính quyền trung ương tập quyền. Điều này khiến họ khác biệt so với các cựu đế quốc hải ngoại như Anh, Pháp.
Tuy nhiên, lịch sử cho thấy: không một đế chế nào tồn tại mãi. Câu hỏi đặt ra cho thế giới hiện đại là: Liệu Nga và Trung Quốc có thể duy trì mô hình đế quốc trong thế kỷ XXI, hay sẽ phải tái định nghĩa vai trò của mình giống như Anh từng làm?
18.8.2025
